1. Tổng quan chùa Nhất Trụ Hoa Lư
1.1. Chùa Nhất Trụ Hoa Lư ở đâu?
Chùa Nhất Trụ Hoa Lư nằm trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa tọa lạc ở vị trí trung tâm của khu di tích, ngay gần đền vua Lê Đại Hành và đền vua Đinh Tiên Hoàng. Từ chùa Nhất Trụ, du khách có thể dễ dàng di chuyển đến nhiều điểm tham quan nổi tiếng khác trong khu vực như Tràng An, Hang Múa hay Tam Cốc Bích Động. Không chỉ sở hữu vị trí thuận tiện, chùa còn nằm giữa khung cảnh núi non thanh bình, tạo nên không gian tĩnh lặng và thiêng liêng đặc trưng của đất Hoa Lư.
Chùa Nhất Trụ Hoa Lư nằm trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư. (Nguồn: Sưu tầm)
1.2. Lịch sử hình thành chùa Nhất Trụ
Chùa Nhất Trụ Hoa Lư được xây dựng vào thế kỷ X, dưới triều vua Lê Đại Hành, là một trong những ngôi chùa cổ kính nhất còn lưu lại trong quần thể di tích Cố đô Hoa Lư. Theo các sử liệu, nơi đây từng là chốn bàn việc nước của triều đình và cũng là nơi tu hành của nhiều thiền sư nổi tiếng thời Đinh – Lê như Pháp Thuận, Khuông Việt, Vạn Hạnh. Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, chùa vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính, là minh chứng sống động cho thời kỳ Phật giáo hưng thịnh gắn liền với công cuộc dựng nước. Hiện nay, chùa Nhất Trụ Hoa Lư đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, trở thành điểm đến tâm linh và du lịch đặc sắc của tỉnh Ninh Bình.
1.3. Vì sao chùa Nhất Trụ lại được mệnh danh là “chùa Một Cột của Hoa Lư”?
Sở dĩ chùa Nhất Trụ Hoa Lư được mệnh danh là “chùa Một Cột của Hoa Lư” là bởi trong khuôn viên chùa có một cột kinh Phật bằng đá được dựng từ thế kỷ X, mang hình dáng và ý nghĩa tương tự như chùa Một Cột ở Thăng Long. Đây là công trình có giá trị đặc biệt, thể hiện sự giao hòa giữa kiến trúc, mỹ thuật và tư tưởng Phật giáo thời Đinh – Lê. Theo các nhà nghiên cứu, cột kinh là biểu tượng của trí tuệ, lòng nhân ái và tinh thần từ bi của đạo Phật, đồng thời thể hiện khát vọng về một quốc gia thịnh trị, an bình. Chính nét độc đáo ấy đã khiến chùa Nhất Trụ Hoa Lư được xem là “chùa Một Cột của Hoa Lư” - biểu tượng tâm linh tiêu biểu của Cố đô xưa.
2. Khám phá kiến trúc của chùa Nhất Trụ Hoa Lư
2.1. Tổng thể kiến trúc chùa Nhất Trụ
Chùa Nhất Trụ Hoa Lư tọa lạc trên mảnh đất rộng gần một mẫu, nằm ven dòng sông Sào Khê hiền hòa và quay mặt về hướng Tây. Ngay phía trước chùa là đình làng Yên Thành, nơi thờ hai vị vua Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành, tạo nên không gian tâm linh hài hòa, gắn kết giữa đạo và đời. Tam quan chùa được xây bằng gạch, gồm ba cửa, tầng trên có tám mái dán ngói vảy rồng, mang đậm dấu ấn kiến trúc cổ. Trên cửa chính đắp đại tự bằng chữ Hán “Nhất Trụ tự”, còn tầng trên treo một quả chuông đồng lớn.
Khuôn viên chùa Nhất Trụ Hoa Lư gồm nhiều hạng mục như chùa chính, nhà Tổ, nhà Mẫu, lầu thờ Khổng Tử, nhà che cột kinh, khu vườn tháp và các công trình phụ trợ khác. Dù đã qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, song chùa chính vẫn giữ được nét kiến trúc gốc thời Nguyễn với bố cục hình chữ “Đinh” gồm Tiền đường và Thượng điện. Tiền đường gồm năm gian, mái ngói uốn cong mềm mại, các cấu kiện gỗ được chạm trổ tinh xảo theo phong cách nghệ thuật truyền thống. Thượng điện là không gian trang nghiêm thờ Phật với các lớp tượng Tam Thế, Di Đà Tam Tôn, Quan Âm Chuẩn Đề, Quan Âm Tọa Sơn và Thích Ca Sơ Sinh. Điểm đặc biệt là các chi tiết trang trí ở Thượng điện như dép nóc, đầu xà, hoa văn bông sen đều được tạo tác tinh vi, thể hiện bàn tay tài hoa của nghệ nhân xưa, góp phần tôn lên vẻ đẹp cổ kính và giá trị nghệ thuật độc đáo của ngôi chùa nghìn năm tuổi này.
2.2. Cột kinh Phật bằng đá
Điểm đặc biệt nhất của chùa Nhất Trụ Hoa Lư chính là cột kinh Phật bằng đá. Cột kinh được dựng từ năm 995 dưới thời vua Lê Đại Hành, cao hơn 4 mét, gồm 8 mặt và được ghép từ 6 bộ phận đá tinh xảo. Phần chân cột là tảng đế vuông dày, phía trên có đế tròn và thân cột bát giác vững chãi. Trên đỉnh là bông hoa sen bằng đá và chóp hình hồ lô, biểu tượng cho sự thanh khiết và viên mãn trong triết lý nhà Phật. Toàn bộ cấu trúc được liên kết bằng các ngõng đá khớp hoàn hảo, thể hiện trình độ kỹ thuật chế tác đá vượt trội của nghệ nhân thời Lê.
Cột kinh Phật bằng đá hơn 1000 năm tuổi tại chùa Nhất Trụ. (Nguồn: Sưu tầm)
Trên tám mặt của thân cột khắc đầy chữ Hán, ước tính có khoảng 2.500 ký tự, dù nhiều chữ đã bị mờ theo thời gian nhưng vẫn còn hơn 1.200 chữ có thể nhận dạng được. Các văn tự khắc trên cột chủ yếu là thần chú trong Kinh Lăng Nghiêm và những bài kệ Phật giáo, thể hiện tinh thần từ bi, trí tuệ và khát vọng an dân, thịnh quốc. Đặc biệt, trên thân cột còn khắc dòng chữ “Đệ tử Thăng Bình Hoàng đế tả tạo”, cho thấy chính vua Lê Hoàn là người cho dựng nên cột kinh này. Đây là minh chứng cho vai trò quan trọng của Phật giáo trong đời sống chính trị và tâm linh thời bấy giờ.
Ngày nay, cột kinh Phật chùa Nhất Trụ không chỉ là biểu tượng thiêng liêng của Cố đô Hoa Lư, mà còn được xem là một bảo vật quốc gia. Mỗi nét khắc, mỗi đường chạm đều ẩn chứa giá trị văn hóa sâu sắc, khiến du khách khi đến đây không khỏi trầm trồ trước vẻ đẹp vừa hùng vĩ, vừa linh thiêng của công trình nghìn năm tuổi này.
3. Giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của chùa Nhất Trụ Hoa Lư
3.1. Chùa Nhất Trụ trong dòng chảy Phật giáo và sự kiện lịch sử Việt Nam
Chùa Nhất Trụ Hoa Lư không chỉ là một di tích cổ kính mang giá trị nghệ thuật, mà còn là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của nước Đại Cồ Việt trong thế kỷ X. Dưới triều Lê Đại Hành, Phật giáo được xem là quốc giáo, góp phần định hướng tư tưởng và củng cố tinh thần cho triều đình cũng như nhân dân. Nơi đây từng là chốn giảng pháp và tu học của nhiều thiền sư nổi tiếng, đồng thời là nơi các bậc cao tăng cùng vua và quan lại luận bàn việc nước, thể hiện sự gắn bó chặt chẽ giữa đạo và đời trong buổi đầu dựng nước.
Chùa Nhất Trụ là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của nước ta. (Nguồn: Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình)
Với vai trò đặc biệt đó, chùa Nhất Trụ Hoa Lư đã để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa chính trị của Đại Cồ Việt. Nơi đây phản ánh rõ tinh thần khoan dung, trí tuệ và nhân văn của thời đại, khi đạo Phật không chỉ góp phần ổn định tư tưởng, đoàn kết dân tâm, mà còn thúc đẩy sự phát triển của văn hóa và nghệ thuật dân tộc. Chính nhờ những giá trị ấy, chùa Nhất Trụ trở thành minh chứng tiêu biểu cho thời kỳ Phật giáo cực thịnh, là biểu tượng của mối giao hòa giữa niềm tin tâm linh và sức mạnh quốc gia, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Việt trong dòng chảy lịch sử.
3.2. Hoạt động lễ hội, chiêm bái tại chùa Nhất Trụ Hoa Lư
Là một không gian văn hóa tín ngưỡng đặc sắc của vùng Cố đô, chùa Nhất Trụ Hoa Lư từ lâu đã trở thành nơi diễn ra các hoạt động lễ hội và chiêm bái trang nghiêm, mang đậm bản sắc truyền thống của người dân Ninh Bình. Mỗi năm, chùa tổ chức nhiều lễ tế, hội làng và các nghi thức Phật giáo, nhưng nổi bật và đặc sắc nhất là lễ Khao tống thuyền rồng, Nghi lễ này được tổ chức vào ngày Rằm tháng Giêng hằng năm, thu hút đông đảo phật tử và du khách thập phương về dự.
Vào ngày lễ, sân chùa rực rỡ ánh đèn nến, khói hương nghi ngút, giữa sân lập đàn tế trang trọng. Dưới bàn thờ đặt một chiếc thuyền lớn được đan bằng tre, trang trí sặc sỡ với giấy ngũ sắc, đầu thuyền uốn hình đầu rồng dát giấy vàng lấp lánh. Sau khi nhà sư chủ lễ làm lễ cầu nguyện, thuyền được rước ra bến sông trước đền thờ vua Đinh và thả xuống dòng nước trong tiếng trống, chiêng, thanh la rộn ràng. Hình ảnh con thuyền rồng trôi dần trên sông tượng trưng cho lời cầu chúc quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Lễ hội không chỉ là một nghi thức tâm linh, mà còn là dịp để người dân tưởng nhớ cội nguồn và gìn giữ nét đẹp văn hóa lâu đời của chùa Nhất Trụ Hoa Lư.
4. Kinh nghiệm khi tham quan chùa Nhất Trụ Hoa Lư
Khi đến tham quan chùa Nhất Trụ Hoa Lư, du khách nên chuẩn bị trang phục và hành xử phù hợp với không gian tâm linh. Du khách nên lựa chọn quần áo lịch sự, kín đáo, ưu tiên các gam màu nhã nhặn, tránh mặc váy ngắn, quần ngắn hoặc áo hở vai khi vào khu vực thờ tự. Trong quá trình tham quan, hãy giữ thái độ tôn nghiêm, nói chuyện nhỏ nhẹ, không cười đùa hay xả rác trong khuôn viên chùa.
Với những ai yêu thích chụp ảnh, chùa Nhất Trụ Hoa Lư mang đến nhiều góc “sống ảo” tuyệt đẹp, đặc biệt là khu vực cột kinh Phật bằng đá, tháp cổ và tam quan chùa. Khi chụp ảnh, du khách lưu ý không leo trèo, tựa vào các di vật, đồng thời giữ gìn vệ sinh, tôn trọng không gian linh thiêng. Một bức ảnh đẹp không chỉ nhờ cảnh sắc cổ kính của chùa, mà còn ở sự tinh tế, ý thức và thái độ của người chụp.
Sau khi chiêm bái và tham quan, du khách có thể kết hợp ghé thăm các địa điểm nổi tiếng khác của Ninh Bình như đền vua Đinh – vua Lê, hang Múa, Tràng An, chùa Bái Đính, hoặc di chuyển đến Sun World Hà Nam – khu vui chơi giải trí hiện đại với không gian xanh mát, công viên nước và nhiều trò chơi hấp dẫn. Sự kết hợp giữa hành trình tâm linh cổ kính và trải nghiệm giải trí sôi động sẽ mang đến cho du khách một chuyến đi đầy cảm xúc và trọn vẹn.
Kết hợp tham quan và chiêm bái tại chùa Bái Đính. (Nguồn: Sưu tầm)
Hành trình khám phá chùa Nhất Trụ Hoa Lư không chỉ là chuyến đi tìm về cội nguồn Phật giáo Việt Nam, mà còn là cơ hội để mỗi người lắng lại giữa không gian tĩnh mịch, cảm nhận hơi thở linh thiêng của Cố đô xưa. Giữa núi non và sông nước Tràng An, ngôi chùa hơn nghìn năm tuổi vẫn vẹn nguyên dáng vẻ uy nghi và trầm mặc, như chứng nhân cho bao thăng trầm của lịch sử dân tộc. Nếu bạn đang tìm một điểm đến vừa mang đậm dấu ấn tâm linh, vừa gợi nên sự bình yên sâu lắng, hãy một lần ghé thăm chùa Nhất Trụ Hoa Lư để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp cổ kính và thanh tịnh của vùng đất Hoa Lư huyền thoại.
