1. Du lịch làng nghề Ninh Bình có gì hấp dẫn?
Du lịch làng nghề Ninh Bình không đơn thuần là tham quan một điểm đến. Đó là hành trình tìm hiểu lịch sử sống động thông qua từng nhát đục đá, từng mũi kim thêu hay từng sợi cói được đan kết. Mỗi làng nghề là một bảo tàng sống về văn hóa, nơi lưu giữ tinh thần lao động bền bỉ của người dân địa phương.
1.1. Làng nghề truyền thống trong bức tranh văn hóa Ninh Bình
Làng nghề là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, văn hóa và đời sống lao động của cư dân địa phương qua nhiều thế hệ. Ở Ninh Bình, các làng nghề hình thành gắn chặt với quá trình mở đất, dựng làng và phát triển kinh tế nông nghiệp từ thời Hoa Lư xưa. Mỗi nghề thủ công truyền thống phản ánh một lát cắt của đời sống xã hội trong từng giai đoạn lịch sử.
Vẻ đẹp nghề đan mây tre tại làng Vĩnh Hào - Ninh Bình. (Nguồn: Sưu tầm)
Sản phẩm của các làng nghề không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn hàm chứa giá trị tinh thần, tín ngưỡng và thẩm mỹ. Một bức tranh thêu, một pho tượng đá hay một chiếc giỏ cói không chỉ là hàng hóa. Chúng còn là câu chuyện về niềm tin, về quan niệm sống, về khát vọng làm đẹp cho đời sống thường nhật.
1.2. Vì sao du lịch làng nghề ngày càng được du khách yêu thích?
Du lịch làng nghề Ninh Bình mang đến trải nghiệm hoà mình vào văn hóa bản địa thông qua con người, câu chuyện nghề và không gian lao động truyền thống. Du khách không chỉ nhìn ngắm sản phẩm hoàn thiện mà còn được chứng kiến từng công đoạn làm ra chúng. Từ đó, mỗi món đồ trở nên có hồn và đáng trân trọng hơn.
Loại hình này phù hợp với xu hướng du lịch trải nghiệm, du lịch bền vững, đề cao giá trị thủ công và di sản. Trong bối cảnh du lịch đại trà ngày càng bão hòa, nhiều người tìm đến những điểm đến yên tĩnh, giàu chiều sâu văn hóa để tái kết nối với những giá trị nguyên bản. Một ưu điểm khác của du lịch làng nghề Ninh Bình là dễ kết hợp với các tuyến tham quan danh thắng nổi tiếng. Chỉ trong một ngày, du khách có thể vừa chèo thuyền ngắm núi non, vừa ghé thăm làng nghề để hiểu thêm về đời sống địa phương.
2. Các làng nghề tiêu biểu khi du lịch làng nghề Ninh Bình
Hành trình du lịch làng nghề Ninh Bình sẽ trở nên ý nghĩa hơn khi bạn ghé thăm những làng nghề tiêu biểu đã làm nên tên tuổi cho vùng đất này. Mỗi làng nghề mang một câu chuyện riêng, một phong cách riêng và một giá trị văn hóa đặc thù.
2.1. Làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân
Làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân nằm tại phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, được xem là cái nôi của nghề chạm khắc đá ở miền Bắc. Từ những khối đá thô sơ, qua bàn tay khéo léo của nghệ nhân, đá trở thành tượng Phật, linh vật, bia đá, cột đá hay đồ trang trí tinh xảo, vừa mang giá trị sử dụng vừa hàm chứa ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Theo truyền thuyết, tổ nghề là Hoàng Sùng, một thợ đá giỏi gốc Thanh Hóa, đã truyền nghề cho dân làng từ nhiều thế kỷ trước. Câu chuyện về ông được người dân lưu truyền như một ký ức thiêng liêng, thể hiện sự tri ân đối với người khai sáng nghề.
Những bức tượng đá được điêu khắc bởi nghệ nhân làng Ninh Vân. (Nguồn: Sưu tầm)
Gắn với lịch sử vùng đất cố đô, từ thế kỷ X, khu vực Hoa Lư đã được mệnh danh là “Kinh đô đá” với nhiều công trình kiến trúc đá quy mô lớn. Những dấu tích còn lại cho thấy trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ cao của người xưa, đồng thời khẳng định vị thế quan trọng của nghề đá trong lịch sử Ninh Bình. Nghề đá Ninh Vân cũng phát triển theo dòng chảy thời gian, từ việc chế tác các vật dụng phục vụ nông nghiệp như cối xay, cối giã, con lăn trục lúa, đến mở rộng sang làm tượng, bia, đồ thờ và các công trình kiến trúc tâm linh.
Dấu ấn tài hoa của nghệ nhân Ninh Vân thể hiện rõ qua các công trình nổi tiếng như cột kinh Phật chùa Nhất Trụ, Long Sàng đền vua Đinh - vua Lê, rồng đá động Thiên Tôn hay nhà thờ đá Phát Diệm. Để tạo nên những tác phẩm ấy, quy trình chế tác đá phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ chọn đá, phác thảo, đục thô, chạm tinh đến đánh bóng, đòi hỏi kỹ thuật, sự kiên nhẫn và óc sáng tạo. Nghề được truyền theo lối cha truyền con nối, giúp mỗi thế hệ tiếp nối và làm giàu thêm phong cách chế tác để làng đá Ninh Vân vẫn giữ được bản sắc riêng trong dòng chảy hiện đại.
2.2. Làng nghề thêu ren Văn Lâm
Làng nghề thêu ren Văn Lâm nằm trong Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Nơi đây từ lâu đã được xem là một trong những cái nôi thêu ren tiêu biểu của Việt Nam và là điểm dừng chân giàu chiều sâu văn hóa trong hành trình du lịch làng nghề Ninh Bình. Nghề thêu ở đây xuất hiện từ thời nhà Trần, gắn với câu chuyện bà Trần Thị Dung truyền dạy cho dân làng hơn 700 năm trước, đặt nền móng cho một nghề thủ công bền bỉ qua nhiều thế hệ. Đến thời kỳ Pháp thuộc, làng tiếp thu thêm kỹ thuật ren, rua phương Tây, tạo nên sự giao thoa độc đáo giữa truyền thống và hiện đại. Từ đó hình thành nên phong cách thêu đặc trưng chỉ riêng Văn Lâm mới có.
Tranh thêu ren làng Văn Lâm. (Nguồn: Sưu tầm)
Trên nền tảng lịch sử ấy, tay nghề của các nghệ nhân ngày càng được nâng cao, thể hiện qua những đường kim mũi chỉ uyển chuyển, mềm mại, tinh xảo nhưng vẫn sống động. Mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và con mắt thẩm mỹ tinh tế, phản ánh trình độ thủ công bậc cao của người thợ. Nhờ không ngừng sáng tạo và đổi mới mẫu mã, sản phẩm thêu Văn Lâm ngày càng đa dạng, từ ga trải giường, rèm cửa, khăn, tranh thêu đến trang phục, phù hợp với nhiều không gian sống và nhu cầu sử dụng khác nhau trong đời sống hiện đại.
Chất lượng ổn định và phong cách riêng đã giúp sản phẩm thêu Văn Lâm vươn ra thị trường quốc tế, có mặt tại nhiều quốc gia khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu và Mỹ. Làng nghề được công nhận là làng nghề tiêu biểu cấp quốc gia năm 2007, đánh dấu bước khẳng định quan trọng về giá trị văn hóa và kinh tế. Năm 2010, bức tranh thêu tay “Cội Xưa” khổ lớn ra đời trong Đại lễ 1000 năm Thăng Long tiếp tục tạo dấu ấn mạnh mẽ, thể hiện tình yêu quê hương đất nước của nghệ nhân. Cùng với đó, nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao đã góp phần nâng cao thương hiệu làng nghề và trở thành động lực để thế hệ trẻ tiếp tục gắn bó, gìn giữ nghề truyền thống.
2.3. Làng nghề cói Kim Sơn
Làng nghề cói Kim Sơn nằm trên tuyến đường vào khu di tích Nhà thờ đá Phát Diệm, xã Phát Diệm, tỉnh Ninh Bình. Đây là một điểm dừng chân giàu bản sắc trong hành trình du lịch làng nghề Ninh Bình. Nghề trồng và chế biến cói đã hình thành từ hàng trăm năm trước, gắn bó mật thiết với đời sống cư dân vùng ven biển. Với người dân nơi đây, cói không chỉ là nguyên liệu sản xuất mà còn là sinh kế chính, nuôi sống nhiều thế hệ và tạo nên diện mạo kinh tế đặc trưng của vùng đất Kim Sơn.
Người dân Kim Sơn nổi tiếng với tay nghề khéo léo và sự am hiểu sâu sắc về nguyên liệu. Mỗi sợi cói đều được chọn lọc và xử lý cẩn thận để đảm bảo độ bền, màu sắc và tính thẩm mỹ tự nhiên. Quy trình làm cói diễn ra công phu, từ trồng, thu hoạch, chẻ, phơi, nhuộm cho đến đan và hoàn thiện sản phẩm. Từng công đoạn liên kết chặt chẽ với nhau, quyết định trực tiếp đến chất lượng và giá trị của mỗi sản phẩm cói mỹ nghệ.
Sản phẩm làm từ cói làng Kim Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)
Bên cạnh việc giữ gìn kỹ thuật thủ công truyền thống, làng nghề Kim Sơn còn chủ động đổi mới để thích nghi với thị trường hiện đại. Việc ứng dụng kỹ thuật phun phủ keo polyascera giúp sản phẩm ổn định kiểu dáng, chống ẩm mốc và phù hợp với tiêu chuẩn xuất khẩu. Nhờ đó, sản phẩm cói mỹ nghệ Kim Sơn đã có mặt tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ. Qua đó không chỉ nâng cao giá trị kinh tế và sức cạnh tranh quốc tế, nghề cói còn tạo việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương, góp phần duy trì sức sống bền bỉ cho một làng nghề truyền thống lâu đời.
3. Trải nghiệm không thể bỏ lỡ khi du lịch làng nghề Ninh Bình
Du lịch làng nghề Ninh Bình không chỉ là tham quan. Điều làm nên sức hấp dẫn thực sự nằm ở những trải nghiệm trực tiếp, nơi du khách được hòa mình vào nhịp sống lao động của người dân.
3.1. Gặp gỡ nghệ nhân và nghe chuyện làng nghề
Lắng nghe câu chuyện hình thành nghề, quá trình truyền nghề và những ký ức gắn với từng sản phẩm mang lại cho du khách một trải nghiệm giàu cảm xúc và chiều sâu. Mỗi nghệ nhân không chỉ kể về kỹ thuật làm nghề, mà còn chia sẻ về những năm tháng khó khăn, những lần tưởng chừng phải bỏ nghề và niềm tự hào khi vẫn giữ được ngọn lửa đam mê đến hôm nay. Chính từ những câu chuyện đời thật ấy, du khách dần hiểu rõ hơn giá trị văn hóa và tinh thần ẩn sau mỗi sản phẩm thủ công. Đây cũng là điều mà người ta khó có thể cảm nhận trọn vẹn nếu chỉ đơn thuần nhìn ngắm các món đồ được bày bán trong cửa hàng.
3.2. Thực hành làm sản phẩm thủ công
Đến với làng nghề Ninh Bình, du khách sẽ được trải nghiệm trực tiếp các công đoạn cơ bản như chạm khắc đá, thêu tay hay đan cói. Khi tự tay cầm đục, xỏ kim hay đan từng sợi cói, bạn sẽ cảm nhận rõ sự công phu của nghề, từ độ chính xác trong từng động tác cho đến sự kiên nhẫn cần có để hoàn thiện một chi tiết nhỏ. Dù chỉ là những thao tác đơn giản dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, cảm giác làm thử vẫn đủ để bạn thấy được độ khó và sự tỉ mỉ ẩn sau mỗi sản phẩm.
Du khách trực tiếp trải nghiệm làm sản phẩm thủ công. (Nguồn: Sưu tầm)
Chính từ những trải nghiệm ấy, hành trình du lịch làng nghề Ninh Bình trở nên sống động và giàu cảm xúc hơn. Không còn dừng lại ở việc chỉ quan sát hay chụp ảnh, hoạt động thực hành giúp tăng tính tương tác, tạo sự gắn kết giữa du khách với không gian làng nghề và con người địa phương. Đây cũng là lý do nhiều gia đình có trẻ nhỏ lựa chọn hình thức du lịch này, bởi trẻ vừa được vui chơi, vừa được học hỏi qua thực tế, hiểu thêm về giá trị lao động thủ công và văn hóa truyền thống.
3.3. Mua sản phẩm làng nghề làm quà
Lựa chọn các sản phẩm thủ công tinh xảo, mang dấu ấn văn hóa địa phương là cách mang một phần văn hoá của Ninh Bình về nhà. Mỗi món quà đều gắn với câu chuyện về con người, về nghề và về một không gian lao động truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Vì thế chúng hoàn toàn khác biệt so với những sản phẩm công nghiệp đại trà.
Hơn thế nữa, mỗi lần mua một sản phẩm làng nghề cũng đồng nghĩa với việc du khách đang trực tiếp ủng hộ sinh kế cho người dân địa phương và góp phần bảo tồn những giá trị thủ công truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức của đời sống hiện đại. Dù chỉ là một hành động nhỏ, nhưng chính sự lựa chọn ấy lại mang ý nghĩa lớn đối với cộng đồng và sự tiếp nối bền vững của các làng nghề Ninh Bình.
4. Gợi ý lịch trình kết hợp du lịch làng nghề Ninh Bình
Để hành trình du lịch làng nghề Ninh Bình trở nên trọn vẹn, bạn có thể kết hợp tham quan làng nghề với các danh thắng nổi tiếng trong khu vực. Sự kết hợp này giúp chuyến đi vừa giàu trải nghiệm văn hóa, vừa mãn nhãn cảnh quan.
4.1. Lịch trình 1 ngày khám phá làng nghề và danh thắng
Buổi sáng, bạn bắt đầu hành trình tại một làng nghề tiêu biểu như làng đá mỹ nghệ Ninh Vân hoặc làng thêu ren Văn Lâm. Đây là thời điểm các xưởng sản xuất hoạt động nhộn nhịp nhất trong ngày. Trải nghiệm buổi sáng giúp bạn cảm nhận rõ nhịp sống lao động truyền thống và chiều sâu văn hóa của du lịch làng nghề Ninh Bình. Buổi trưa, bạn nghỉ ngơi và dùng bữa tại nhà hàng địa phương hoặc các quán ăn gần Tam Cốc, thưởng thức những món đặc sản như dê núi, cơm cháy, miến lươn.
Đến buổi chiều, bạn tiếp tục di chuyển đến các danh thắng nổi tiếng lân cận như Tràng An, Tam Cốc hoặc Hang Múa. Sự chuyển tiếp từ không gian làng nghề sang cảnh quan núi non, sông nước tạo nên nhịp điệu cân bằng cho chuyến đi. Kết thúc một ngày, bạn vừa có trải nghiệm văn hóa thủ công, vừa mãn nhãn với vẻ đẹp thiên nhiên đặc trưng của Ninh Bình.
4.2. Lịch trình 2 ngày 1 đêm trải nghiệm sâu văn hóa địa phương
Ngày đầu tiên, bạn bắt đầu hành trình khám phá các làng nghề truyền thống tiêu biểu của Ninh Bình như làng đá mỹ nghệ Ninh Vân, làng thêu ren Văn Lâm, làng cói Kim Sơn. Bên cạnh đó bạn cũng có thể bắt đầu hành trình từ một số làng nghề nổi tiếng khác như làng múa rối nước làng Rạch, làng gốm Bồ Bát, làng mộc Phúc Lộ,... tùy theo cung đường di chuyển và quỹ thời gian.
Làng gốm tại Ninh Bình. (Nguồn: Sưu tầm)
Buổi sáng và đầu giờ chiều là khoảng thời gian lý tưởng để tham quan xưởng nghề, quan sát quy trình sản xuất, gặp gỡ nghệ nhân, lắng nghe câu chuyện nghề và mua sắm các sản phẩm thủ công làm quà. Những trải nghiệm này giúp bạn cảm nhận rõ nhịp sống lao động truyền thống và chiều sâu văn hóa của du lịch làng nghề Ninh Bình. Buổi chiều muộn, bạn rời không gian làng nghề để di chuyển về khu Tam Cốc hoặc Tràng An, kết hợp đi thuyền ngắm cảnh sông nước, núi non và đón hoàng hôn trên dòng Ngô Đồng.
Buổi tối, bạn nghỉ lại khu vực Tam Cốc hoặc Tràng An để thuận tiện cho lịch trình ngày hôm sau. Một số gợi ý lưu trú phù hợp cho hành trình du lịch làng nghề Ninh Bình là Emeralda Resort Ninh Bình với không gian nghỉ dưỡng cao cấp và yên tĩnh, hoặc Tam Coc Garden Resort và Ninh Binh Hidden Charm Hotel and Resort dành cho du khách yêu thích phong cách gần gũi thiên nhiên. Buổi tối, bạn có thể dạo bộ quanh làng quê, thưởng thức ẩm thực địa phương và tận hưởng không khí yên bình của vùng đất cố đô.
Ngày thứ hai, thay vì tiếp tục tham quan các di tích lịch sử, bạn lựa chọn di chuyển sang Sun World Ha Nam để đổi nhịp trải nghiệm. Đây là tổ hợp vui chơi giải trí hiện đại, phù hợp cho gia đình, nhóm bạn trẻ hoặc du khách muốn kết hợp chiều sâu văn hóa với yếu tố thư giãn, giải trí. Việc dành trọn ngày thứ hai cho Sun World Ha Nam giúp chuyến đi cân bằng hơn giữa khám phá làng nghề truyền thống và tận hưởng không gian vui chơi hiện đại, từ đó tạo cảm giác trọn vẹn cho hành trình 2 ngày 1 đêm.
Du lịch làng nghề Ninh Bình không chỉ mở ra một hướng khám phá mới, mà còn góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống. Trong từng thao tác của nghệ nhân làng nghề, bạn sẽ cảm nhận được hơi thở của lịch sử và tinh thần sáng tạo không ngừng của con người. Nếu đã quen với những tuyến tham quan quen thuộc, hãy thử một lần bước vào không gian làng nghề để thấy Ninh Bình gần gũi và sâu lắng hơn rất nhiều.