1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng cói Văn Hải Kim Sơn
Cách trung tâm Ninh Bình khoảng 35 km, làng cói Văn Hải Kim Sơn là một trong những cái nôi của nghề dệt cói truyền thống nổi tiếng miền Bắc. Làng nghề được hình thành từ thế kỷ XIX, gắn liền với công cuộc khai hoang lấn biển do doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức vào năm 1829. Khi ấy, vùng đất ven biển Kim Sơn còn là những bãi bồi hoang vu, cây cói mọc tự nhiên trên nền đất mặn. Những cư dân từ đồng bằng Bắc Bộ di cư đến đã tận dụng loài cây này để mưu sinh, dần dần biến nghề dệt cói thành sinh kế chính và tạo nên diện mạo văn hóa đặc trưng cho vùng đất mới.
Theo tư liệu lịch sử, sau khi huyện Kim Sơn cũ được thành lập với 7 tổng và 63 làng, nghề dệt cói tại làng cói Văn Hải Kim Sơn bắt đầu phát triển mạnh mẽ. Ban đầu, cói hoang chỉ được dùng để dệt chiếu thô và thảm đơn giản, nhưng nhờ kỹ thuật trồng cói trên ruộng và cải tiến phương pháp xử lý sợi, sản phẩm ngày càng tinh xảo và đa dạng hơn. Trải qua hơn 200 năm tồn tại và phát triển, nghề cói Kim Sơn đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử – văn hóa của làng nghề mà còn góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống thủ công quý báu trong bối cảnh hội nhập kinh tế hiện nay.
Làng cói Văn Hải Kim Sơn là một trong những cái nôi của nghề dệt cói truyền thống nổi tiếng miền Bắc. (Nguồn: Sưu tầm)
2. Quy trình trồng và dệt cói tại làng cói Văn Hải Kim Sơn
2.1. Trồng và thu hoạch cói
Tại làng cói Văn Hải Kim Sơn, cây cói được nuôi dưỡng trên những cánh đồng bồi ven biển, nơi giao thoa giữa nước mặn và nước ngọt. Chính điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt này đã tạo nên nguồn nguyên liệu có độ dai, bóng và bền vượt trội. Việc trồng cói không đơn thuần là canh tác nông nghiệp mà đòi hỏi người dân phải am hiểu từng thửa đất, từng con nước để điều tiết sao cho phù hợp với đặc tính sinh trưởng của cây.
Quy trình trồng cói thường bắt đầu bằng công đoạn chuẩn bị đất kỹ lưỡng như cày xới, phơi ải và điều tiết mực nước để đảm bảo độ ẩm ổn định. Cói được cấy vào mùa xuân, khoảng tháng 2 đến tháng 3 âm lịch, với kỹ thuật tương tự như cấy lúa. Trong suốt quá trình sinh trưởng, người dân phải làm cỏ, sục bùn và bón phân hữu cơ để cây phát triển khỏe mạnh. Cói chỉ đạt chất lượng cao khi có sự cân bằng tự nhiên giữa nước mặn và nước ngọt, giúp thân cây thẳng, dai và óng mượt. Đến mùa thu, khoảng tháng 8 đến tháng 9 âm lịch khi hoa cói nở trắng, người dân tiến hành thu hoạch thủ công. Sau khi cắt, cói được chẻ nhỏ, phơi nắng nhiều ngày để giữ màu sắc tự nhiên và mùi hương đặc trưng của sợi.
Người dân tất bật thu hoạch cói. (Nguồn: Sưu tầm)
2.2. Xử lý và dệt cói
Sau khi thu hoạch, sợi cói tại làng cói Văn Hải Kim Sơn tiếp tục trải qua nhiều công đoạn xử lý công phu trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh. Trước hết, cói được chẻ thành từng sợi mảnh đều nhau, sau đó đem nhuộm bằng các màu tự nhiên như đỏ, xanh, vàng chiết xuất từ nguyên liệu hữu cơ. Phương pháp nhuộm truyền thống này không chỉ đảm bảo độ bền màu mà còn an toàn và thân thiện với môi trường.
Khi bước vào công đoạn dệt, nghệ nhân sử dụng khung dệt thủ công để tỉ mỉ đưa từng sợi cói vào bố cục hoa văn. Những họa tiết quen thuộc như hoa đậu, cạp điều hay chiếu cải được tạo nên từ đôi tay khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Dù chỉ với các dụng cụ giản đơn như dao chẻ, ghim tre và khung dệt gỗ, người thợ vẫn tạo ra những sản phẩm mềm mại, thoáng mát và bền đẹp.
Một sản phẩm hoàn chỉnh có thể mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày để hoàn thành vì mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác cao. Trong quá trình phát triển, làng cói Văn Hải Kim Sơn còn phân chia chuyên môn rõ rệt giữa các khu vực, có nơi chuyên làm làn xuất khẩu, nơi nổi tiếng với nghề dệt chiếu truyền thống và nơi tập trung sản xuất các mặt hàng mỹ nghệ tinh xảo, góp phần làm phong phú thêm giá trị của làng nghề.
3. Các sản phẩm nổi bật tại làng cói Văn Hải Kim Sơn
Từ những sợi cói giản dị được nuôi dưỡng trên vùng đất ven biển, người dân làng cói Văn Hải Kim Sơn đã sáng tạo nên nhiều dòng sản phẩm đa dạng, kết hợp hài hòa giữa nét truyền thống và xu hướng hiện đại. Mỗi sản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn mang đậm dấu ấn văn hóa của vùng đất Kim Sơn.
Chiếu cói truyền thống: Đây là sản phẩm chủ lực và lâu đời nhất của làng nghề. Chiếu cói Kim Sơn nổi tiếng bởi độ bền, sự thoáng mát và phù hợp với khí hậu nhiệt đới. Du khách có thể bắt gặp nhiều loại như chiếu hoa với họa tiết bắt mắt, chiếu cũi dành cho trẻ em hay chiếu salon với kích thước đa dạng phục vụ không gian phòng khách.
Đồ thủ công mỹ nghệ: Ngoài chiếu, làng cói Văn Hải Kim Sơn còn phát triển nhiều sản phẩm thủ công như túi xách, mũ nón, khay đĩa, cốc tách, làn cói và thảm trải sàn. Các sản phẩm này được thiết kế ngày càng tinh tế, phù hợp với thị hiếu hiện đại nhưng vẫn giữ được chất mộc mạc đặc trưng.
Sản phẩm xuất khẩu: Nhiều mặt hàng như làn đan nhỏ, hộp quà và đồ trang trí nội thất đang chiếm tỷ lệ lớn trong doanh thu của làng nghề. Những sản phẩm này được cải tiến mẫu mã để đáp ứng thị trường quốc tế, góp phần khẳng định vị thế của nghề cói Kim Sơn trên bản đồ thủ công mỹ nghệ.
Các sản phẩm được làm từ làng cói Văn Hải Kim Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)
4. Giá trị văn hóa và nỗ lực bảo tồn nghề dệt cói
Không chỉ đơn thuần là một nghề mưu sinh, nghề dệt tại làng cói Văn Hải Kim Sơn còn là biểu tượng văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống cư dân vùng biển Ninh Bình suốt hơn hai thế kỷ. Từ những cánh đồng cói xanh mướt đến tiếng khung dệt vang đều trong mỗi nếp nhà, tất cả đã trở thành hình ảnh quen thuộc, lưu giữ ký ức và bản sắc của cộng đồng. Mỗi tấm chiếu, mỗi chiếc làn hay túi xách đều chứa đựng sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tinh thần lao động bền bỉ của người thợ, góp phần truyền tải hồn quê Việt Nam qua từng sợi đan.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế và sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp, việc bảo tồn nghề truyền thống tại làng cói Văn Hải Kim Sơn ngày càng được chú trọng. Chính quyền địa phương và người dân đã đẩy mạnh việc đào tạo thế hệ trẻ, cải tiến mẫu mã sản phẩm, kết hợp yếu tố sáng tạo hiện đại nhưng vẫn giữ kỹ thuật thủ công cốt lõi. Việc nghề cói Kim Sơn được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024 là minh chứng rõ ràng cho giá trị lịch sử và văn hóa của làng nghề, đồng thời tạo động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ và phát huy truyền thống quý báu này.
5. Trải nghiệm nổi bật khi đến thăm làng cói Văn Hải Kim Sơn
Ghé thăm làng cói Văn Hải Kim Sơn, du khách sẽ được tận mắt chứng kiến toàn bộ hành trình từ cánh đồng cói xanh mướt đến những sản phẩm thủ công hoàn chỉnh. Hình ảnh người dân phơi cói dưới nắng, chẻ sợi tỉ mỉ hay ngồi bên khung dệt truyền thống tạo nên một không gian làng nghề mộc mạc và chân thực. Du khách có thể trò chuyện cùng nghệ nhân để hiểu rõ hơn về kỹ thuật đan lát, ý nghĩa của từng hoa văn và câu chuyện gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ.
Ngoài tham quan quy trình sản xuất, làng cói Văn Hải Kim Sơn còn là điểm lý tưởng để du khách trải nghiệm tự tay đan những sản phẩm nhỏ như móc khóa, tấm lót ly hay túi mini dưới sự hướng dẫn của người dân địa phương. Đây không chỉ là hoạt động thú vị mà còn giúp du khách cảm nhận được sự khéo léo và công phu của nghề truyền thống. Bên cạnh đó, không gian làng quê ven biển yên bình cùng những cánh đồng cói trải dài cũng tạo nên bối cảnh đẹp để chụp ảnh và lưu giữ kỷ niệm trong hành trình khám phá Ninh Bình.
Du khách có thể quan sát quy trình làm cói của người dân làng nghề. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau khi tham quan và trải nghiệm tại làng cói Văn Hải Kim Sơn, du khách có thể tiếp tục mở rộng hành trình khám phá Ninh Bình với nhiều điểm đến hấp dẫn. Từ Kim Sơn, du khách có thể ghé nhà thờ đá Phát Diệm để chiêm ngưỡng công trình kiến trúc độc đáo mang phong cách giao thoa Á – Âu, sau đó di chuyển về khu vực trung tâm để tham quan Tràng An, Tam Cốc – Bích Động hoặc chùa Bái Đính. Nếu muốn kết hợp thêm hoạt động vui chơi giải trí hiện đại, du khách có thể trải nghiệm tại Sun World Ha Nam với tổ hợp công viên nước và khu vui chơi sôi động. Sự kết hợp giữa khám phá làng nghề truyền thống và trải nghiệm du lịch đa dạng sẽ giúp chuyến đi trở nên trọn vẹn và đáng nhớ hơn.
Sun World Ha Nam là điểm đến vui chơi lý tưởng cho cả gia đình. (Nguồn: Sưu tầm)
👉 ĐẶT NGAY vé Sun World Ha Nam!
Giữa vùng đất ven biển giàu truyền thống, làng cói Văn Hải Kim Sơn không chỉ lưu giữ hơn hai thế kỷ tinh hoa nghề dệt mà còn mang đến cho du khách cơ hội chạm vào nhịp sống mộc mạc của người dân tại đây. Từ những cánh đồng cói xanh mướt đến tiếng khung dệt vang đều trong mỗi nếp nhà, tất cả tạo nên một không gian văn hóa đậm chất quê Việt. Nếu du khách muốn tìm hiểu sâu hơn về làng nghề truyền thống và trải nghiệm những giá trị thủ công bền vững, đừng bỏ lỡ hành trình khám phá làng cói Văn Hải Kim Sơn trong chuyến đi đến Ninh Bình.
