1. Làng nghề gốm Bồ Bát ở đâu?
Làng gốm Bồ Bát xưa nay gắn với khu vực Bạch Liên, thuộc địa bàn xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình. Trong các tài liệu về làng nghề, Bồ Bát được nhắc đến như một trong những vùng đất có truyền thống làm gốm lâu đời, đồng thời được xem là nơi khởi nguồn của dòng nghề gốm sau này phát triển tại Bát Tràng.
Không gian sản xuất tại làng nghề gốm Bồ Bát. (Chú thích: Sưu tầm).
Điểm thú vị của chuyến đi nằm ở chính cách làng nghề xuất hiện giữa đời sống thường ngày. Thay vì một khu tham quan được quy hoạch quá cầu kỳ, không gian sản xuất vẫn mang dáng dấp của một cơ sở thủ công truyền thống. Tại đây có khu vực tạo hình, trang trí, xử lý men và nung sản phẩm. Tùy thời điểm ghé thăm, du khách có thể bắt gặp những sản phẩm đang trong các công đoạn khác nhau, từ những khối đất còn thô đến những món đồ đã hoàn thiện với lớp men sáng.
Nếu xuất phát từ các điểm du lịch trung tâm Ninh Bình, có thể kết hợp Bồ Bát vào hành trình khám phá phía nam của tỉnh. Du khách đi ô tô hoặc xe máy theo hướng về khu vực Yên Mô, sau đó sử dụng bản đồ để tìm đến khu vực làng Bạch Liên và cơ sở gốm. Vì đây vẫn là không gian sản xuất thực tế chứ không phải một điểm tham quan đại trà, nếu muốn trải nghiệm làm gốm hoặc đi theo đoàn đông, nên liên hệ trước với cơ sở để chủ động thời gian.
2. Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề gốm Bồ Bát
2.1. Nghề gốm Bồ Bát có nguồn gốc từ đâu?
Những hiện vật gốm cổ tại khu vực Ninh Bình. (Chú thích: Sưu tầm).
Lịch sử của gốm Bồ Bát được nhắc đến từ rất lâu trong tiến trình phát triển của nghề gốm ở Việt Nam. Các phát hiện khảo cổ tại di chỉ Mán Bạc cho thấy cư dân cổ tại khu vực này đã biết chế tác đồ gốm từ hàng nghìn năm trước. Nhiều loại nồi, bát, bình và hiện vật bằng gốm đã được tìm thấy, cùng dấu tích cho thấy kỹ thuật tạo hình bằng bàn xoay, trang trí hoa văn và nung ở nhiệt độ cao đã xuất hiện từ sớm.
Từ một nghề thủ công phục vụ nhu cầu sinh hoạt, gốm Bồ Bát từng phát triển thành một nghề có vị trí đáng kể trong đời sống của vùng đất cổ. Các tư liệu về lịch sử địa phương ghi nhận nhiều sản phẩm gốm và vật liệu bằng đất nung từng được sử dụng trong xây dựng, sinh hoạt và các công trình ở khu vực cố đô Hoa Lư.
2.2. Mối liên hệ giữa gốm Bồ Bát và làng gốm Bát Tràng
Một trong những câu chuyện quan trọng nhất khi tìm hiểu Bồ Bát chính là sự kiện năm 1010. Khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, một bộ phận nghệ nhân gốm Bồ Bát đã theo triều đình ra vùng đất mới. Tại khu vực ven sông Hồng, nghề gốm tiếp tục phát triển và hình thành nên làng gốm Bát Tràng nổi tiếng ngày nay. Vì vậy, Bồ Bát thường được xem là một trong những cội nguồn lịch sử của nghề gốm Bát Tràng.
3. Những nét đặc trưng của gốm Bồ Bát
3.1. Chất liệu và nguyên liệu làm gốm
Điểm đáng chú ý khi tìm hiểu gốm Bồ Bát là nguồn nguyên liệu gắn với chính vùng đất nơi nghề hình thành. Bồ Bát nổi tiếng với loại đất sét trắng được gọi là đất Bồ Di. Loại đất này được nhắc đến như một nguyên liệu quan trọng tạo nên đặc điểm riêng của dòng gốm, đặc biệt là sắc men trắng sáng và chất gốm có độ bền tốt sau khi nung.
Đất trước khi đưa vào tạo hình không thể sử dụng ngay mà cần trải qua quá trình xử lý để loại bỏ tạp chất và đạt độ dẻo phù hợp. Đây là công đoạn đòi hỏi sự cẩn thận bởi chất lượng nguyên liệu ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định của sản phẩm sau khi tạo hình và nung.
Nhìn từ bên ngoài, một khối đất sét khá đơn giản. Nhưng khi quan sát người thợ xử lý đất, tạo hình rồi đưa vào lò nung, có thể thấy để biến nguyên liệu thô thành một sản phẩm hoàn chỉnh cần rất nhiều kinh nghiệm. Chỉ một thay đổi nhỏ về độ ẩm, lực tay hoặc nhiệt độ nung cũng có thể ảnh hưởng đến hình dáng và bề mặt của sản phẩm.
3.2. Họa tiết và cách trang trí trên gốm
Sản phẩm gốm Bồ Bát với họa tiết mang cảm hứng văn hóa truyền thống. (Chú thích: Sưu tầm).
Gốm Bồ Bát có vẻ đẹp thiên về sự tinh tế và gần gũi. Bên cạnh màu men trắng ngà đặc trưng, các sản phẩm còn được trang trí bằng những họa tiết lấy cảm hứng từ văn hóa truyền thống và cảnh sắc địa phương.
Hoa sen, cá chép, chim lạc cùng nhiều hình ảnh quen thuộc trong văn hóa Việt xuất hiện trên một số dòng sản phẩm. Ngoài ra, các nghệ nhân còn đưa hình ảnh những địa danh nổi tiếng của Ninh Bình như Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, Hoa Lư hay Nhà thờ đá Phát Diệm vào tranh và đồ trang trí bằng gốm.
Cách làm này tạo cho sản phẩm một mối liên hệ khá rõ với vùng đất nơi nó ra đời. Một chiếc bình, bức tranh gốm hay món đồ lưu niệm vì thế không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn có thể trở thành một cách lưu giữ hình ảnh của chuyến đi Ninh Bình.
3.3. Những sản phẩm gốm tiêu biểu
Nếu ghé một cơ sở sản xuất gốm Bồ Bát, du khách có thể bắt gặp nhiều nhóm sản phẩm khác nhau. Những món đồ gia dụng như bát, đĩa, ấm chén, lọ hoa mang tính ứng dụng khá rõ, trong khi các sản phẩm trang trí lại chú trọng nhiều hơn đến kiểu dáng và họa tiết.
Bên cạnh đó là nhóm sản phẩm nhỏ phục vụ khách du lịch như tranh gốm, mặt gốm, chuông gió, vòng tay hoặc những món đồ lưu niệm. Trong quá trình phục hồi làng nghề, các sản phẩm từng bước được mở rộng để phù hợp hơn với nhu cầu của du khách và thị trường quà tặng.
4. Trải nghiệm gì tại Làng nghề gốm Bồ Bát?
4.1. Tìm hiểu quy trình làm gốm thủ công
Điểm thú vị nhất khi đến làng nghề không nằm ở việc chỉ nhìn những sản phẩm đã hoàn thiện. Hấp dẫn hơn là được quan sát cách một món đồ hình thành từ khối đất ban đầu.
Người thợ tạo hình gốm Bồ Bát trên bàn xoay. (Chú thích: Sưu tầm).
Từ đất sét, người thợ bắt đầu xử lý nguyên liệu rồi đưa đất lên bàn xoay để tạo hình. Đôi tay phải giữ lực vừa đủ để thành sản phẩm dần hiện lên đều đặn. Với người chưa từng làm gốm, đây là công đoạn khá khó bởi chỉ một thao tác không đúng cũng có thể khiến sản phẩm bị méo hoặc mất cân đối.
Sau khi tạo hình, sản phẩm được làm khô trước khi tiếp tục trang trí và tráng men. Tùy từng dòng sản phẩm, người thợ có thể sử dụng nhiều cách trang trí khác nhau để tạo nên hoa văn và màu sắc mong muốn. Cuối cùng, sản phẩm được đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao. Đây cũng là giai đoạn quyết định hình dáng, độ cứng và màu sắc cuối cùng của món đồ.
4.2. Tự tay làm sản phẩm gốm
Du khách trải nghiệm tự tay tạo hình sản phẩm gốm. (Chú thích: Sưu tầm).
Nếu cơ sở sản xuất có tổ chức hoạt động trải nghiệm, du khách có thể thử tự tay tạo hình một sản phẩm nhỏ. Đây thường là phần được nhiều gia đình và nhóm bạn quan tâm bởi không yêu cầu phải có sẵn kỹ năng làm gốm.
Ngồi trước bàn xoay, cảm giác ban đầu khá khác với việc chỉ đứng quan sát. Khối đất tưởng như dễ điều khiển nhưng khi bắt đầu tạo hình mới thấy cần sự khéo léo và kiên nhẫn. Người hướng dẫn sẽ hỗ trợ những thao tác cơ bản, sau đó du khách có thể tự điều chỉnh hình dáng theo ý thích.
Phần trang trí cũng là lúc mỗi người có thể tạo dấu ấn riêng lên sản phẩm. Nếu cơ sở có hỗ trợ hoàn thiện và nung thành phẩm, món đồ tự làm có thể trở thành một kỷ niệm khá thú vị sau chuyến đi. Tuy nhiên, thời gian nhận lại sản phẩm và hình thức hỗ trợ sẽ tùy từng cơ sở, vì vậy nên hỏi trước khi bắt đầu trải nghiệm.
4.3. Khám phá không gian sản xuất của nghệ nhân
Một điểm đáng dành thời gian là quan sát không gian làm việc của những người thợ. Những chiếc bàn xoay, khu vực chứa đất, các giá phơi sản phẩm và lò nung tạo nên một khung cảnh rất khác với những điểm tham quan thiên về cảnh quan.
Ở đây, câu chuyện về nghề cũng hiện lên qua cách người thợ làm việc mỗi ngày. Từ việc xử lý nguyên liệu đến chỉnh từng chi tiết nhỏ trên sản phẩm, phần lớn công việc vẫn cần sự tham gia trực tiếp của con người.
Điều này cũng giúp du khách hiểu hơn về quá trình phục hồi nghề gốm Bồ Bát. Sau một thời gian dài bị mai một, nghề truyền thống không thể trở lại chỉ bằng việc dựng lại một xưởng sản xuất mà cần người học nghề, người giữ kỹ thuật và thị trường để những sản phẩm mới tiếp tục được sử dụng. Câu chuyện phục hồi gốm Bồ Bát vì thế cũng là câu chuyện về việc đưa một nghề cổ trở lại đời sống hiện đại.
5. Kinh nghiệm tham quan Làng nghề gốm Bồ Bát
Khi tham quan khu vực sản xuất, nên chú ý lối đi và khoảng cách an toàn với bàn xoay, máy móc hoặc lò nung. Các sản phẩm chưa nung cũng khá dễ hư hỏng nên không nên tự ý chạm vào nếu chưa được người phụ trách hướng dẫn.
Nếu mua gốm làm quà, nên kiểm tra kỹ bề mặt, miệng, đáy và các chi tiết trang trí trước khi đóng gói. Những món nhỏ như cốc, bát hoặc đồ lưu niệm sẽ thuận tiện hơn trong việc mang theo. Với bình, lọ hay tranh gốm kích thước lớn, nên yêu cầu cơ sở đóng gói cẩn thận để hạn chế nguy cơ nứt vỡ trong quá trình di chuyển.
Với một chuyến đi Ninh Bình, Bồ Bát cũng phù hợp để đưa vào lịch trình cùng các điểm đến văn hóa và thiên nhiên khác. Buổi sáng có thể dành cho làng nghề, sau đó tiếp tục khám phá những địa danh nổi tiếng trong khu vực.
Sun Urban City với không gian giải trí và chương trình nghệ thuật buổi tối. (Chú thích: Sưu tầm).
Nếu hành trình được mở rộng Phủ Lý trước khi trở về Hà Nội, một lựa chọn phù hợp cho phần cuối chuyến đi là ghé Sun Urban City để trải nghiệm không gian giải trí và chương trình nghệ thuật buổi tối.
Làng nghề gốm Bồ Bát mang đến một góc nhìn gần gũi về nghề thủ công truyền thống và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua thời gian. Từ những sản phẩm mộc mạc được tạo nên bởi đất và lửa đến không gian làm nghề của các nghệ nhân, nơi đây phù hợp cho một hành trình khám phá nhẹ nhàng, kết hợp tìm hiểu văn hóa và trải nghiệm địa phương. Nếu có dịp đến Ninh Bình, du khách có thể dành thời gian ghé làng nghề gốm Bồ Bát để cảm nhận thêm một nét đẹp truyền thống bên cạnh những điểm tham quan quen thuộc.
