1. Tổng quan về lễ hội Cố đô Hoa Lư
Lễ hội cố đô Hoa Lư được tổ chức tại khu di tích Cố đô Hoa Lư nay thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Đây là vùng đất linh thiêng từng là kinh đô của nước Đại Cồ Việt dưới triều Đinh và Tiền Lê, gắn với những dấu mốc quan trọng trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Không gian lễ hội trải rộng quanh hai ngôi đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành, bao quanh bởi núi non trùng điệp và những cánh đồng lúa xanh mướt đặc trưng của miền Bắc.
Lễ hội thường diễn ra vào mùa xuân theo âm lịch, phổ biến nhất là từ ngày mùng 8 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch. Thời điểm này trùng với dịp tưởng niệm ngày vua Đinh Tiên Hoàng lên ngôi hoàng đế, lập nên triều Đinh năm 968. Một số năm, lễ hội được tổ chức sớm hơn vào giữa tháng 2 âm lịch, gắn với ngày sinh của vua Đinh. Dù diễn ra vào mốc thời gian nào, lễ hội cố đô Hoa Lư vẫn mang không khí tưng bừng, trang nghiêm và rất giàu bản sắc dân tộc.
Lễ hội cố đô Hoa Lư. (Nguồn: sưu tầm)
Quy mô của lễ hội ngày càng được mở rộng. Từ một lễ hội truyền thống mang tính làng xã, lễ hội cố đô Hoa Lư nay đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Mỗi mùa hội thu hút hàng chục nghìn lượt khách trong và ngoài nước. Với người dân Ninh Bình, đây là dịp trọng đại để bày tỏ lòng tri ân với tổ tiên, đồng thời quảng bá hình ảnh quê hương tới bạn bè bốn phương.
Mục đích chính của lễ hội là việc tưởng nhớ và tôn vinh hai vị vua đầu tiên của nước Đại Cồ Việt: Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành. Đây là những nhân vật lịch sử có công lớn trong việc thống nhất đất nước, dẹp loạn 12 sứ quân, bảo vệ chủ quyền trước ngoại xâm và đặt nền móng cho các triều đại sau. Thông qua các nghi lễ trang trọng, lễ hội cố đô Hoa Lư thể hiện rõ đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và tinh thần dân tộc bền bỉ của người Việt.
2. Nguồn gốc và lịch sử Lễ hội Cố đô Hoa Lư
Lễ hội cố đô Hoa Lư không chỉ là một sự kiện văn hóa đơn thuần, mà còn là kết tinh của lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống cộng đồng kéo dài hơn một thiên niên kỷ. Để hiểu rõ giá trị của lễ hội, cần nhìn lại bối cảnh ra đời và quá trình phát triển của nó.
2.1. Lịch sử hình thành lễ hội
Sự ra đời của lễ hội gắn liền với kinh đô Hoa Lư thời Đinh – Tiền Lê. Sau khi Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Thái Bình và đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, Hoa Lư trở thành trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa của đất nước. Từ đó, việc tổ chức các nghi lễ tế vua, tưởng niệm công lao của triều Đinh được duy trì thường niên trong dân gian.
Qua nhiều thế kỷ, dù kinh đô đã dời ra Thăng Long, người dân vùng Trường Yên vẫn giữ gìn lệ hội. Các triều đại phong kiến sau này đều coi đây là lễ trọng. Triều đình thường cử quan đại thần về chủ tế, thể hiện sự coi trọng đối với di sản lịch sử Hoa Lư. Dưới triều Nguyễn, lễ tế vua Đinh và vua Lê còn được tổ chức trang nghiêm ở cả kinh đô Huế.
2.2. Các nhân vật lịch sử được tôn vinh trong lễ hội
Nhân vật trung tâm của lễ hội là vua Đinh Tiên Hoàng. Ông là người có công dẹp loạn 12 sứ quân, chấm dứt thời kỳ phân tranh kéo dài. Việc ông xưng đế năm 968 đánh dấu bước ngoặt quan trọng, khẳng định nền độc lập và chủ quyền của nước Đại Cồ Việt lúc bấy giờ.
Làm lễ trước đền vua Đinh Tiên Hoàng. (Nguồn: sưu tầm)
Bên cạnh đó, vua Lê Đại Hành cũng được tôn vinh trang trọng. Ông là vị vua nối tiếp sự nghiệp triều Đinh, có công đánh bại quân Tống xâm lược, giữ vững bờ cõi, đồng thời mở rộng quan hệ ngoại giao và phát triển kinh tế. Sự nghiệp của hai vị vua này gắn liền với thời kỳ Hoa Lư trở thành kinh đô, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc.
3. Các nghi lễ nổi bật tại Lễ hội Cố đô Hoa Lư
Phần lễ là linh hồn của lễ hội cố đô Hoa Lư. Mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện sự kính trọng đối với tiền nhân và ước vọng về một năm mới bình an, thịnh vượng.
3.1. Lễ mở cửa đền
Lễ mở cửa đền diễn ra trước ngày khai hội chính thức một ngày. Nghi thức này được tổ chức tại đền vua Đinh Tiên Hoàng và đền vua Lê Đại Hành. Sau khi làm lễ cáo thần, cánh cửa đền được mở ra, đánh dấu thời điểm đón tiếp du khách thập phương vào chiêm bái.
Khoảnh khắc mở cửa đền mang tính biểu tượng cao. Nó thể hiện sự kết nối giữa thế giới tâm linh và đời sống hiện tại. Từ giây phút này, không gian linh thiêng của cố đô Hoa Lư chính thức bước vào mùa lễ hội.
3.2. Lễ rước nước
Lễ rước nước là một trong những nghi lễ đặc sắc nhất của lễ hội cố đô Hoa Lư. Nghi thức thường bắt đầu từ sáng sớm. Đoàn rước xuất phát từ đền vua Đinh, tiến ra bến sông Hoàng Long để lấy nước thiêng mang về đền. Nước được đựng trong những chiếc ché lớn, tượng trưng cho nguồn sinh khí của đất trời.
Lễ rước nước trên sông Hoàng Long. (Nguồn: sưu tầm)
Lễ rước nước không chỉ là hành động mang tính nghi thức, mà còn phản ánh quan niệm dân gian về sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Màn múa rồng trên sông trong lúc rước nước tạo nên khung cảnh rất ấn tượng, thu hút đông đảo người xem.
3.3. Lễ dâng hương
Lễ dâng hương là nghi thức trung tâm, được tổ chức long trọng tại hai ngôi đền chính. Các đoàn đại biểu, chức sắc, bô lão và người dân lần lượt tiến vào làm lễ, thắp nén hương tưởng niệm công lao của hai vị vua. Không khí lúc này rất trang nghiêm. Tiếng chiêng trống vang vọng giữa núi non tạo nên cảm giác linh thiêng và xúc động. Với nhiều người, khoảnh khắc dâng hương tại lễ hội cố đô Hoa Lư là thời điểm để lắng lòng, gửi gắm ước nguyện và thể hiện lòng thành kính.
3.4. Một số nghi lễ nổi bật khác
Bên cạnh ba nghi lễ chính, lễ hội còn có lễ mộc dục, lễ tiến phẩm và lễ rước kiệu. Lễ mộc dục là nghi thức tắm tượng thần, diễn ra vào nửa đêm trước ngày khai hội. Sau đó là lễ tiến phẩm, nơi các mâm lễ vật được dâng lên để tỏ lòng biết ơn. Trong khi đó, lễ rước kiệu kết nối các di tích thờ vua Đinh, vua Lê trong vùng với trung tâm cố đô Hoa Lư. Đoàn rước di chuyển qua các tuyến đường chính, tạo nên bức tranh sống động của đời sống văn hóa truyền thống.
4. Các hoạt động nổi bật trong phần hội tại Lễ hội Cố đô Hoa Lư
Nếu phần lễ mang tính trang nghiêm và tâm linh, thì phần hội lại là không gian sôi động, giàu màu sắc dân gian. Đây là nơi du khách có thể hòa mình vào không khí vui tươi, náo nhiệt của lễ hội cố đô Hoa Lư.
4.1. Trò diễn "Cờ lau tập trận"
Cờ lau tập trận là hoạt động đặc trưng nhất của lễ hội. Trò diễn tái hiện hình ảnh Đinh Bộ Lĩnh thời niên thiếu cùng bạn bè dùng cỏ lau làm cờ, tập dượt trận mạc. Hoạt động này thường do các em học sinh thực hiện. Các em mặc trang phục quần ống sớ, tay cầm cờ lau, di chuyển theo nhịp trống dồn dập. Hình ảnh vừa hồn nhiên, vừa hào hùng, gợi lại tinh thần thượng võ và tài thao lược của vị vua sáng lập triều Đinh.
4.2. Các trò chơi dân gian truyền thống
Phần hội của lễ hội cố đô Hoa Lư luôn sôi động với nhiều trò chơi dân gian mang đậm tinh thần cộng đồng. Nổi bật trong đó là màn kéo chữ, nơi các thanh niên và thiếu nữ trong trang phục truyền thống di chuyển nhịp nhàng, khéo léo xếp thành những dòng chữ giàu ý nghĩa như Thái Bình hay Đinh Tiên Hoàng Đế, vừa đẹp mắt vừa gợi nhớ niên hiệu và công lao của bậc tiền nhân.
Khu vực thi đấu cờ người tại lễ hội cố đô Hoa Lư. (Nguồn: sưu tầm)
Bên cạnh đó còn có các hoạt động bắn cung, bắn nỏ tái hiện kỹ năng quân sự của binh lính thời xưa, giúp du khách cảm nhận rõ hơn tinh thần thượng võ của dân tộc. Đặc biệt, trò cờ người mang đến những màn đấu trí hấp dẫn trên sân gạch, khi từng “quân cờ” là người thật di chuyển theo chiến thuật, tạo nên bầu không khí vừa hồi hộp vừa cuốn hút suốt cả ngày hội.
4.3. Hoạt động Văn hóa - Nghệ thuật
Không gian lễ hội càng thêm rộn ràng nhờ các chương trình nghệ thuật dân gian được tổ chức xuyên suốt trong nhiều khung giờ khác nhau. Những chiếu hát chèo, hát xẩm được dựng ngay trong khuôn viên cố đô, nơi các nghệ nhân địa phương biểu diễn bằng tất cả niềm say mê và lòng tự hào với di sản quê hương. Từng câu hát mộc mạc, từng nhịp phách chậm rãi như dẫn dắt du khách quay ngược dòng thời gian, trở về với nhịp sống văn hóa xưa của vùng đất Ninh Bình.
Song song với các tiết mục biểu diễn, khu trưng bày triển lãm trở thành điểm dừng chân không thể bỏ qua của nhiều du khách. Không gian này được bố trí như một lát cắt thu nhỏ của lịch sử Hoa Lư, nơi trưng bày các cổ vật thời Đinh – Tiền Lê, từ đồ gốm, vật dụng sinh hoạt đến những hiện vật gắn với đời sống cung đình xưa. Bên cạnh đó, các gian hàng làng nghề truyền thống giới thiệu sản phẩm thủ công đặc trưng của Ninh Bình giúp du khách hiểu thêm về sự khéo léo và tinh thần lao động của người dân địa phương.
5. Hướng dẫn trải nghiệm lễ hội Cố đô Hoa Lư cho du khách
Để chuyến đi đến lễ hội cố đô Hoa Lư thực sự trọn vẹn, du khách nên dành chút thời gian chuẩn bị trước. Việc lên kế hoạch hợp lý không chỉ giúp bạn chủ động về lịch trình, chi phí mà còn đảm bảo có được trải nghiệm thoải mái trong những ngày cao điểm lễ hội.
5.1. Chuẩn bị, di chuyển và lưu trú
Từ Hà Nội, bạn có thể lựa chọn nhiều phương tiện để đến Ninh Bình như xe khách, Limousine hoặc xe cá nhân. Thời gian di chuyển trung bình khoảng 1,5 đến 2 giờ, khá thuận tiện cho cả chuyến đi trong ngày lẫn hành trình nghỉ dưỡng cuối tuần. Với du khách xuất phát từ TP.HCM, phương án phổ biến nhất là bay ra Hà Nội hoặc đi tàu hỏa đến thành phố Ninh Bình, sau đó tiếp tục di chuyển bằng Limousine, taxi hoặc xe công nghệ để tới khu di tích Cố đô Hoa Lư.
Cổng vào khu di tích Cố đô Hoa Lư. (Nguồn: sưu tầm)
Về lưu trú, khu vực Tràng An và Hoa Lư có nhiều khách sạn, homestay và resort phù hợp với nhiều ngân sách. Bạn có thể tham khảo Ninh Bình Legend Hotel gần trung tâm, giá khoảng 1.800.000–2.500.000 đồng mỗi đêm. Nếu muốn nghỉ dưỡng giữa thiên nhiên, Emeralda Resort Ninh Bình có mức giá từ 3.500.000–5.000.000 đồng mỗi đêm. Ở phân khúc trung cấp, Tràng An Retreat hoặc Tam Cốc Garden Resort dao động khoảng 1.500.000–3.000.000 đồng mỗi đêm. Ngoài ra, các homestay quanh Tràng An và Hoa Lư cũng khá phong phú, giá từ 500.000–1.200.000 đồng mỗi đêm. Mùa lễ hội thường rất đông khách, bạn nên đặt phòng sớm.
5.2. Lưu ý văn hóa, phong tục và an ninh khi tham dự
Trong quá trình tham quan và dâng hương tại các đền thờ, du khách cần tuân thủ nội quy, giữ gìn vệ sinh chung và hạn chế chen lấn, xô đẩy để đảm bảo sự tôn nghiêm. Việc chụp ảnh nên thực hiện một cách tế nhị, tránh dùng đèn flash tại khu vực thờ tự nhằm không làm ảnh hưởng đến không khí linh thiêng cũng như những người xung quanh.
Ban tổ chức lễ hội cũng có bố trí các điểm hỗ trợ thông tin, bản đồ khu vực và lực lượng an ninh túc trực. Bạn nên chú ý theo dõi biển chỉ dẫn, nghe hướng dẫn của nhân viên để di chuyển thuận lợi, hạn chế lạc đường và đảm bảo an toàn trong suốt thời gian tham gia lễ hội cố đô Hoa Lư.
6. Gợi ý lịch trình tham gia lễ hội Cố đô Hoa Lư kết hợp du lịch Ninh Bình
Nếu biết sắp xếp thời gian hợp lý, bạn hoàn toàn có thể vừa tham dự lễ hội cố đô Hoa Lư, vừa khám phá những danh thắng nổi tiếng của Ninh Bình trong cùng một chuyến đi. Tùy quỹ thời gian, bạn có thể lựa chọn lịch trình trong ngày hoặc nghỉ lại một đêm để trải nghiệm trọn vẹn hơn.
6.1. Lịch trình 1 ngày
Với những du khách ở Hà Nội hoặc các tỉnh lân cận, lịch trình 1 ngày là lựa chọn gọn nhẹ và thuận tiện. Buổi sáng, bạn nên xuất phát sớm để đến khu di tích Cố đô Hoa Lư, dâng hương tại đền vua Đinh và vua Lê, đồng thời theo dõi phần lễ chính trong không gian trang nghiêm.
Buổi trưa, bạn có thể nghỉ ngơi và thưởng thức ẩm thực địa phương ngay gần khu di tích với các món đặc sản như cơm cháy, dê núi, miến lươn. Một số nhà hàng được nhiều du khách lựa chọn là nhà hàng Hà Tú hoặc nhà hàng Thăng Long đều cách không xa khu vực tổ chức lễ hội. Sau bữa trưa, bạn quay lại khu lễ hội để tham gia phần hội, xem trò diễn cờ lau tập trận, đấu vật, kéo chữ và các hoạt động dân gian khác. Cuối buổi chiều, bạn có thể kết thúc hành trình và quay về trong ngày.
6.2. Lịch trình 2 ngày 1 đêm
Ngày 1:
Buổi sáng, bạn xuất phát sớm đến Cố đô Hoa Lư để dâng hương tại đền vua Đinh và vua Lê, đồng thời theo dõi phần lễ chính trong không gian trang nghiêm. Sau khi tham quan khu di tích và tham gia một số nghi lễ tiêu biểu, bạn có thể chụp ảnh lưu niệm và nghỉ chân trong khuôn viên cố đô.
Buổi trưa, bạn di chuyển đi ăn trưa tại các nhà hàng địa phương với các món đặc sản như dê núi, cơm cháy, gỏi cá nhệch, miến lươn. Sau bữa trưa, bạn nhận phòng khách sạn hoặc homestay, nghỉ ngơi để lấy lại năng lượng.
Buổi chiều, bạn quay lại khu lễ hội cố đô Hoa Lư để tham gia phần hội, xem các trò chơi dân gian, chương trình nghệ thuật và hòa mình vào không khí sôi động của ngày hội. Nếu còn thời gian, bạn có thể ghé thăm thêm một số điểm gần đó như làng cổ Trường Yên hoặc khu du lịch sinh thái Tràng An..
Ngày 2:
Buổi sáng, bạn dùng bữa sáng tại nơi lưu trú, sau đó di chuyển đi tham quan chùa Bái Đính để vãn cảnh và chiêm bái. Tiếp theo, bạn đến khu du lịch Tam Cốc – Bích Động, đi thuyền ngắm cảnh núi non, hang động và sông nước hữu tình.
Cảnh đẹp khu du lịch Tam Cốc – Bích Động. (Nguồn: sưu tầm)
Buổi trưa, bạn ăn trưa nhẹ tại nhà hàng gần khu du lịch. Buổi chiều, bạn ghé mua đặc sản Ninh Bình như cơm cháy, rượu Kim Sơn, nem chua Yên Mạc về làm quà, rồi lên đường quay về, kết thúc hành trình với nhiều kỷ niệm đáng nhớ.
Nhìn chung, lễ hội cố đô Hoa Lư không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà còn là hành trình trở về cội nguồn lịch sử và tâm linh của dân tộc Việt Nam. Đến với lễ hội, du khách được dâng hương tưởng niệm tiền nhân, hòa mình vào các trò diễn dân gian đặc sắc và khám phá vẻ đẹp thiên nhiên Ninh Bình. Nếu bạn đang tìm một điểm đến vừa ý nghĩa vừa giàu trải nghiệm, hãy lên kế hoạch tham gia lễ hội cố đô Hoa Lư ngay từ bây giờ để không bỏ lỡ mùa hội sắp tới.
