1. Giới thiệu chung về nghề dệt chiếu Xuân Dục
Nghề dệt chiếu Xuân Dục được xem là một trong những làng nghề truyền thống lâu đời của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, nghề vẫn tồn tại như một biểu tượng của sự bền bỉ và tinh thần lao động cần mẫn.
1.1. Vị trí và không gian làng nghề dệt chiếu Xuân Dục
Xuân Dục là một làng nghề thuộc xã Xuân Trường, tỉnh Ninh Bình. Làng gồm ba thôn 33, 34 và 35, tạo thành một không gian cư trú liền mạch, gắn kết chặt chẽ với nghề truyền thống. Toàn làng hiện có khoảng 1.100 hộ dân với hơn 4.500 nhân khẩu. Hầu như gia đình nào cũng từng hoặc đang gắn bó với nghề dệt chiếu Xuân Dục. Nghề không chỉ hiện diện trong xưởng dệt mà còn len lỏi vào từng góc sân, hiên nhà, nơi người dân phơi cói, se đay hay hoàn thiện từng mép chiếu.
Toàn cảnh làng Xuân Dục. (Nguồn: Sưu tầm)
Chính từ không gian gắn chặt với nghề truyền thống ấy, Xuân Dục hiện lên với một diện mạo rất riêng. Những con đường làng được bê tông hóa phẳng phiu, sạch sẽ, dẫn lối qua các ngôi nhà dân xen lẫn những xưởng dệt nhỏ nằm sát nhau. Ở đó, nghề không tách rời đời sống mà hiện diện ngay trong từng nhịp sinh hoạt thường ngày. Âm thanh khung dệt lách cách hòa cùng tiếng máy dập đều đặn tạo nên một bản nhạc lao động quen thuộc, phản ánh nhịp sống bền bỉ và không ngơi nghỉ của làng nghề Xuân Dục.
1.2. Quá trình hình thành và lịch sử nghề dệt chiếu Xuân Dục
Theo lời kể của các cụ trong làng, nghề dệt chiếu Xuân Dục có lịch sử hơn 200 năm. Nghề được cụ Mai Văn Trang truyền dạy cho dân làng từ những ngày đầu lập làng. Từ vài khung dệt sơ khai, nghề dần phát triển, trở thành trụ cột kinh tế của cộng đồng. Qua nhiều thế hệ, người dân Xuân Dục vẫn giữ nguyên những bí quyết nghề nghiệp. Mỗi gia đình đều coi nghề là một phần bản sắc của làng. Những kỹ năng dệt chiếu được truyền từ cha mẹ sang con cháu bằng hình thức cầm tay chỉ việc.
Giai đoạn hoàng kim của nghề rơi vào những năm 1985 đến 1989. Khi đó, toàn làng có hơn 1.000 go dệt thủ công. Sản lượng đạt mức kỷ lục với hàng trăm nghìn lá chiếu mỗi năm. Riêng một thôn có thể dệt tới 250.000 lá chiếu để cung ứng cho xuất khẩu sang các nước Đông Âu. Nghề dệt chiếu Xuân Dục khi ấy không chỉ phục vụ trong nước mà còn vươn ra thị trường quốc tế.
1.3. Vai trò của nghề dệt chiếu trong đời sống người dân
Trong suốt nhiều thế hệ, nghề dệt chiếu Xuân Dục là nguồn sinh kế chính hoặc phụ của hàng trăm hộ gia đình. Thu nhập từ nghề giúp người dân trang trải cuộc sống, nuôi con ăn học và cải thiện điều kiện sinh hoạt. Bên cạnh đó, nghề còn góp phần hình thành nếp sống cần cù và tinh thần gắn kết cộng đồng. Người dân quen với việc hỗ trợ nhau từ khâu chọn cói đến dệt và tiêu thụ sản phẩm. Mỗi lá chiếu ra đời không chỉ là sản phẩm lao động mà còn là kết tinh của tình làng nghĩa xóm.
2. Quy trình làm chiếu truyền thống tại Xuân Dục
Một trong những yếu tố làm nên danh tiếng của nghề dệt chiếu Xuân Dục chính là quy trình sản xuất thủ công tỉ mỉ. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm lâu năm.
2.1. Nguyên liệu làm chiếu Xuân Dục
Nguyên liệu tốt giúp chiếu có độ bền cao, bề mặt êm ái và màu sắc hài hòa theo thời gian. Trước tiên, người thợ làm chiếu phải chọn cói rất kỹ. Sợi cói đạt chuẩn phải tròn, săn chắc, cân đối gốc ngọn, nhiều cật và ít ruột. Màu sắc của cói có tông hồng trắng tự nhiên, kèm theo mùi thơm dịu nhẹ đặc trưng.
Sợi cói làm chiếu được chọn lọc kỹ lưỡng. (Nguồn: Sưu tầm)
Sợi đay cần dùng để dệt là loại đay lụa bánh tẻ. Đay phải được xe nhỏ, săn và chắc mối để khi dệt không bị xơ, không đứt sợi. Người dân Xuân Dục thường đặt riêng đay từ vùng Hải Hậu, nơi nổi tiếng với nghề xe đay thủ công lâu đời. Chỉ những cuộn đay đạt chuẩn về độ dai, độ đều và màu sắc mới được lựa chọn đưa vào dệt chiếu. Chính sự khắt khe ngay từ khâu chọn đay và cói đã tạo nên nền tảng chất lượng cho mỗi sản phẩm. Đây cũng là lý do quan trọng để nghề dệt chiếu Xuân Dục giữ được uy tín suốt hàng trăm năm và luôn được thị trường tin tưởng.
2.2. Các công đoạn dệt chiếu thủ công
Sau khi được lựa chọn kỹ lưỡng, cói bước vào giai đoạn sơ chế, một công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng lại quyết định lớn đến chất lượng chiếu thành phẩm. Cói được rũ sạch để loại bỏ rác, sợi hỏng rồi đem phơi nắng cho khô đều. Khi đã đạt độ khô cần thiết, cói được bó lại, quấn ni lông và ủ ở độ ẩm thích hợp. Cách ủ này giúp sợi cói mềm hơn nhưng vẫn giữ được độ dai, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình dệt sau đó. Đây chính là bước làm nền, giúp sợi cói không bị gãy, xước hay cứng khi đưa vào khung dệt.
Từ những bó cói đã được xử lý đạt chuẩn, người thợ bắt đầu công đoạn dệt thủ công. Mỗi khung dệt cần hai người phối hợp. Một người là thợ dệt chính, điều khiển go dệt và tạo hình mặt chiếu. Người còn lại, gọi là “ruôn”, có nhiệm vụ đưa từng sợi cói vào khung. Hai người phải làm việc nhịp nhàng, đều tay và ăn ý với nhau để từng sợi cói nằm đúng vị trí. Chỉ cần một thao tác lệch nhịp, hoa văn sẽ bị xô lệch, mặt chiếu mất độ phẳng. Chính vì vậy, quá trình dệt đòi hỏi sự tập trung cao độ và kinh nghiệm lâu năm, thể hiện rõ sự tinh xảo của nghề thủ công truyền thống.
Nghệ nhân tại làng Xuân Dục làm chiếu. (Nguồn: Sưu tầm)
Khi tấm chiếu đã hoàn thiện trên khung dệt, sản phẩm tiếp tục được xử lý thủ công để đạt độ bền và tính thẩm mỹ cao nhất. Người thợ tiến hành cắt chiếu bằng tay, ghim lại các mối đay, giữ chắc phần mép và xén bỏ phần thừa. Sau đó, chiếu được đem phơi nắng để “chín” sợi cói. Vào mùa hè, chiếu thường được phơi hai nắng, còn mùa đông phải phơi ba nắng. Khi mặt chiếu ngả màu trắng hồng tự nhiên và đạt độ khô tiêu chuẩn, sản phẩm mới được đưa vào công đoạn in hoa văn. Đây là bước hoàn thiện cuối cùng, khép lại một quy trình dệt chiếu thủ công tỉ mỉ, công phu của người dân Xuân Dục.
2.3. Điểm đặc trưng của chiếu Xuân Dục
Chiếu Xuân Dục nổi bật nhất với dòng chiếu đậu cao cấp. Đây là loại chiếu tinh xảo, được dệt hoàn toàn bằng tay, có giá trị thẩm mỹ cao và thường dùng trong cưới hỏi, lễ hội. Bên cạnh đó, chiếu Xuân Dục có đặc tính “đông ấm, hạ mát”. Vào mùa hè, chiếu thoáng khí và mát lưng. Mùa đông, chiếu giữ được độ ấm vừa phải. Nhờ vậy, chiếu phù hợp với điều kiện khí hậu miền Bắc.
Hoa văn trên chiếu Xuân Dục thường là các họa tiết hình học, đường kẻ song song hoặc điểm nhấn màu đơn giản nhưng cân đối, tạo cảm giác trang nhã và bền dáng theo thời gian. Màu sắc chủ đạo là trắng hồng tự nhiên của cói, đôi khi điểm thêm xanh, đỏ hoặc vàng nhạt, không quá rực nhưng đủ để tạo nét riêng. Chiếu dệt tay có giá cao hơn chiếu máy do tốn nhiều công sức và thời gian, nhưng vẫn được ưa chuộng vì sợi cói đan khít, mặt chiếu phẳng, êm lưng và rất bền.
3. Giá trị văn hóa của nghề dệt chiếu Xuân Dục
Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, nghề dệt chiếu Xuân Dục còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc. Mỗi tấm chiếu là một phần của ký ức làng quê và đời sống tinh thần của người Việt.
3.1. Nghề dệt chiếu trong đời sống văn hóa Bắc Bộ
Trong không gian sinh hoạt truyền thống của người Bắc Bộ, chiếc chiếu giữ một vị trí rất đặc biệt. Chiếu gắn liền với bữa cơm gia đình, giấc ngủ trưa hè, những buổi trò chuyện quây quần mỗi tối. Từ đời sống thường nhật đến những thời khắc quan trọng như cưới hỏi, lễ Tết hay giỗ chạp, chiếu mới luôn được trải ở gian nhà chính như một cách thể hiện sự trang trọng và chu đáo. Ở nhiều làng quê xưa, nhà có chiếu mới không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà còn thể hiện sự đủ đầy, nền nếp và lòng hiếu khách của gia chủ.
Chiếu cói gắn liền với nhiều hoạt động trong văn hoá Bắc Bộ. (Nguồn: Sưu tầm)
Riêng với Xuân Dục, chiếu đậu từng được xem là dòng chiếu cao cấp, thường dùng để trải sập, tràng kỷ trong các gia đình khá giả hoặc trong những không gian thờ tự. Hình ảnh chiếc chiếu vì thế vượt ra khỏi chức năng của một vật dụng sinh hoạt, trở thành biểu tượng của nếp sống truyền thống và sự gắn bó cộng đồng. Thông qua từng sợi cói được dệt thủ công, nghề dệt chiếu Xuân Dục lưu giữ ký ức làng quê, phản ánh lối sống chậm rãi, hài hòa với thiên nhiên và sự trân trọng giá trị lao động.
3.2. Nghề truyền thống và câu chuyện giữ nghề
Hiện nay, nhiều nghệ nhân và hộ sản xuất vẫn bám trụ với go dệt thủ công dù lợi nhuận không cao bằng sản xuất công nghiệp. Họ coi việc giữ nghề là trách nhiệm với tổ tiên. Một câu chuyện tiêu biểu là ông Mai Văn Đoan, chủ cơ sở chiếu Văn Đoan. Sản phẩm chiếu đậu của ông được công nhận OCOP 3 sao. Đây là minh chứng cho chất lượng và giá trị của chiếu thủ công.
Ông Đoan không chỉ sản xuất mà còn truyền nghề cho lớp trung niên và người trẻ. Nhờ đó, nhiều người đã có tay nghề vững và thu nhập ổn định từ nghề dệt chiếu Xuân Dục.
3.3. Thách thức và nỗ lực bảo tồn làng nghề
Làn sóng công nghiệp hóa khiến nhiều lao động trẻ rời làng để làm việc tại các khu công nghiệp. Số lượng go dệt thủ công từng giảm mạnh, có lúc chỉ còn khoảng 150 khung. Năm 2012, Xuân Dục được công nhận là làng nghề dệt chiếu truyền thống. Đây là cột mốc quan trọng, tạo động lực để người dân tiếp tục giữ nghề.
Cùng với người dân, chính quyền địa phương hỗ trợ vốn, tổ chức tập huấn kỹ thuật và hướng dẫn phát triển thương mại điện tử. Nhờ đó, nghề dệt chiếu Xuân Dục từng bước thích ứng với thời đại mới.
4. Trải nghiệm và tham quan làng nghề dệt chiếu Xuân Dục
Bên cạnh việc duy trì sản xuất chiếu cói truyền thống, Xuân Dục đang từng bước mở ra hướng đi mới với mô hình du lịch cộng đồng gắn với làng nghề. Đến đây, du khách không chỉ tham quan mà còn được trực tiếp tìm hiểu để cảm nhận rõ hơn giá trị văn hóa của một nghề truyền thống lâu đời.
4.1. Những trải nghiệm hấp dẫn khi tham quan làng nghề dệt chiếu Xuân Dục
Du khách có thể tận mắt quan sát toàn bộ các công đoạn dệt chiếu, từ lúc người thợ rũ cói, đưa sợi vào go dệt cho đến khi hoàn thiện từng mép chiếu. Ở khu dệt thủ công, từng nhịp tay đều đặn, từng lần “ruôn” cói chính xác cho thấy sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm của người thợ. Trong khi đó, khu dệt máy lại mang đến một không gian sôi động hơn, nơi các khung máy hoạt động liên tục để đáp ứng những đơn hàng lớn của thị trường.
Tấm chiếu cói đang được dệt. (Nguồn: Sưu tầm)
Du khách cũng có cơ hội trò chuyện trực tiếp với người dân địa phương, lắng nghe những câu chuyện về quá trình học nghề từ cha ông, về những giai đoạn hưng thịnh rồi trầm lắng của làng nghề và về quyết tâm bám trụ với nghề trong bối cảnh nhiều người trẻ rời quê đi làm xa. Những câu chuyện mộc mạc ấy giúp người nghe hiểu rõ hơn giá trị văn hóa, tinh thần và chiều sâu lịch sử của nghề dệt chiếu Xuân Dục.
4.2. Gợi ý trải nghiệm cho du khách
Tại một số hộ gia đình làm du lịch cộng đồng, bạn sẽ được người thợ hướng dẫn cách “ruôn” cói, tức là đưa từng sợi cói vào khung dệt sao cho thẳng, đều và đúng nhịp. Công đoạn này tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tập trung và cảm nhận nhịp tay rất tốt. Khi thử dệt vài hàng chiếu, du khách thường nhận ra vì sao nghề dệt chiếu Xuân Dục cần nhiều năm rèn luyện mới thành thạo. Trải nghiệm này giúp bạn hiểu rõ hơn giá trị của lao động thủ công và sự kiên nhẫn của người thợ làng nghề.
Bên cạnh hoạt động dệt chiếu, du khách có thể dành thời gian dạo quanh làng để chụp ảnh. Không gian làng quê với đường bê tông sạch sẽ, những bó cói phơi nắng trước sân nhà, khung dệt đặt sát hiên và tiếng go lách cách tạo nên một khung cảnh rất đặc trưng. Bạn cũng có thể chụp cận cảnh từng công đoạn, từ chọn cói, se đay đến hoàn thiện mép chiếu.
Những chiếc chiếu được phơi tại sân của gia đình. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau khi tham quan và trải nghiệm, mua một đôi chiếu cói hoặc chiếu đậu mang về làm quà là lựa chọn rất ý nghĩa. Du khách có thể tận tay sờ chất liệu, so sánh chiếu dệt tay và chiếu dệt máy, nghe người thợ giải thích sự khác biệt giữa từng dòng sản phẩm. Mỗi chiếc chiếu không chỉ là vật dụng sinh hoạt mà còn mang theo câu chuyện văn hóa của nghề dệt chiếu Xuân Dục. Đây là món quà vừa thiết thực, vừa giàu giá trị tinh thần cho người thân và bạn bè.
4.3. Kết hợp tham quan điểm đến lân cận
Với lịch trình đi trong ngày, du khách có thể kết hợp tham quan làng nghề dệt chiếu Xuân Dục cùng một số điểm đến văn hóa, tâm linh lân cận như Chùa Cổ Lễ, Nhà thờ đá Hưng Nghĩa hoặc Đình làng Hành Thiện. Đây đều là những công trình kiến trúc tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, giúp chuyến đi thêm chiều sâu văn hóa. Buổi sáng tìm hiểu nghề dệt chiếu Xuân Dục, buổi chiều ghé các di tích này là một hành trình nhẹ nhàng, phù hợp cho gia đình và nhóm bạn.
Nếu có thời gian dài ngày, bạn có thể mở rộng hành trình theo hướng linh hoạt hơn từ Xuân Dục. Từ làng nghề, du khách có thể lựa chọn di chuyển đến Sun World Ha Nam nếu muốn vui chơi, giải trí tại một công viên nước hiện đại với nhiều trò chơi dưới nước và khu vui chơi gia đình. Trong trường hợp ưu tiên khám phá thiên nhiên và lịch sử, bạn cũng có thể đi thẳng từ Xuân Dục đến Tràng An hoặc cố đô Hoa Lư để trải nghiệm vẻ đẹp sông núi, hang động và các khu di tích lịch sử nổi tiếng của Ninh Bình. Cách kết hợp này giúp chuyến đi trở nên chủ động, phù hợp với nhiều nhóm du khách, đồng thời tạo nên một hành trình trọn vẹn hơn.
Nhìn chung, nghề dệt chiếu Xuân Dục là minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ của một làng nghề truyền thống hơn 200 năm tuổi, được gìn giữ bằng tinh thần cần cù, lòng tự hào và ý thức bảo tồn bản sắc của người dân. Sự kết hợp hài hòa giữa thủ công tinh xảo và máy móc hiện đại giúp nghề không chỉ thích ứng với thị trường mà còn tiếp tục đóng góp vào phát triển kinh tế, văn hóa và giáo dục cộng đồng. Nếu bạn muốn tìm về cội nguồn văn hóa Việt và trải nghiệm một làng nghề đang “giữ lửa” giữa thời hội nhập, Xuân Dục chắc chắn là điểm đến không nên bỏ lỡ.
