1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề làm chiếu cói Ninh Bình
Nhắc đến các làng nghề truyền thống của vùng đất ven biển Ninh Bình, nhiều du khách sẽ biết đến nghề làm chiếu cói Ninh Bình tại huyện Kim Sơn cũ. Làng nghề này nằm cách trung tâm phường Hoa Lư khoảng 35 km và gắn liền với quá trình khai hoang lấn biển vào đầu thế kỷ XIX. Năm 1829, doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ đã tổ chức khai phá vùng bãi bồi ven biển, biến những khu đất hoang thành nơi sinh sống và canh tác của người dân. Trên vùng đất mới này, cây cói mọc tự nhiên rất nhiều và nhanh chóng trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng để người dân phát triển nghề dệt chiếu.
Theo thời gian, từ việc tận dụng cói mọc hoang để dệt những tấm chiếu đơn giản, người dân địa phương đã dần cải tiến kỹ thuật trồng cói và dệt chiếu. Khi huyện Kim Sơn được hình thành với nhiều làng xã ven biển, nghề làm chiếu cói Ninh Bình cũng phát triển mạnh mẽ và trở thành nguồn sinh kế chính của nhiều gia đình. Trải qua hơn 200 năm tồn tại, nghề dệt cói Kim Sơn không chỉ tạo ra những sản phẩm bền đẹp phục vụ đời sống mà còn trở thành một nét văn hóa đặc trưng của vùng đất này, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024.
Nghề làm chiếu cói Ninh Bình đã có tuổi đời hơn 200 năm tuổi. (Nguồn: Sưu tầm)
2. Quy trình làm chiếu cói Ninh Bình
2.1. Trồng và thu hoạch cói
Nguyên liệu quan trọng tạo nên sản phẩm của nghề làm chiếu cói Ninh Bình chính là cây cói được trồng trên những cánh đồng bãi bồi ven biển Kim Sơn. Đây là vùng đất đặc biệt khi có sự giao thoa giữa nước mặn và nước ngọt, giúp cây cói phát triển tốt với thân dài, dai và Cố đô bóng tự nhiên. Để trồng cói đạt chất lượng, người dân phải chuẩn bị đất kỹ lưỡng bằng cách cày xới, phơi ải và điều tiết lượng nước phù hợp. Việc cấy cói thường diễn ra vào mùa xuân, khoảng tháng 2 đến tháng 3 âm lịch, với kỹ thuật khá giống cách cấy lúa truyền thống. Trong suốt quá trình sinh trưởng, cây cói cần được chăm sóc cẩn thận như làm cỏ, sục bùn và bón phân hữu cơ để đảm bảo sợi cói chắc và đẹp.
Đến khoảng tháng 8 đến tháng 9 âm lịch, khi hoa cói bắt đầu nở trắng cũng là thời điểm người dân tiến hành thu hoạch. Cói được cắt thủ công rồi chẻ nhỏ và phơi dưới nắng để giữ được độ bền, màu sắc và mùi thơm tự nhiên của sợi. Nhờ nguồn nguyên liệu chất lượng này, nghề làm chiếu cói Ninh Bình đã tạo ra nhiều sản phẩm bền đẹp và nổi tiếng trên thị trường. Hiện nay, diện tích trồng cói tập trung chủ yếu tại các xã như Lai Thành, Định Hóa, Văn Hải, Kim Mỹ và Cồn Thoi, thu hút hàng chục nghìn lao động tham gia sản xuất và chế tác các sản phẩm từ cói.
Người nông dân thu hoạch cói để làm chiếu. (Nguồn: Sưu tầm)
2.2. Xử lý và dệt cói
Sau khi thu hoạch, sợi cói tiếp tục trải qua nhiều công đoạn xử lý tỉ mỉ trước khi đưa vào dệt. Người dân sẽ chẻ thân cói thành những sợi mảnh rồi đem nhuộm màu để tạo nên các họa tiết đẹp mắt. Màu nhuộm thường được làm từ nguyên liệu tự nhiên như đỏ, xanh hoặc vàng, vừa giúp sợi cói giữ được độ bền vừa đảm bảo an toàn cho người sử dụng. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm để sợi cói giữ được độ mềm dẻo và màu sắc hài hòa, góp phần tạo nên nét đặc trưng cho nghề làm chiếu cói Ninh Bình.
Sau khi xử lý xong, sợi cói sẽ được đưa lên khung dệt truyền thống để tạo thành chiếu và các sản phẩm thủ công khác. Nghệ nhân phải tỉ mỉ sắp xếp từng sợi cói theo bố cục nhất định, tạo nên những hoa văn quen thuộc như hoa đậu, cạp điều hay chiếu cải. Dù chỉ sử dụng những dụng cụ đơn giản như khung dệt, dao chẻ hay ghim tre, người thợ vẫn có thể tạo ra các sản phẩm mềm mại, thoáng mát và bền đẹp. Chính sự kiên nhẫn cùng đôi tay khéo léo của người thợ đã giúp nghề làm chiếu cói Ninh Bình duy trì sức sống và tạo nên nhiều sản phẩm độc đáo, từ chiếu truyền thống đến các mặt hàng thủ công mỹ nghệ phục vụ xuất khẩu.
3. Trải nghiệm tham quan làng nghề chiếu cói Ninh Bình
Khi ghé thăm các làng nghề tại Kim Sơn (Ninh Bình), du khách sẽ có cơ hội bước vào một không gian đậm chất làng quê và trực tiếp tìm hiểu về nghề làm chiếu cói một nghề thủ công truyền thống đã gắn bó lâu đời với vùng đất ven biển này. Không cần tìm kiếm quá xa, chỉ cần dạo quanh những con đường nhỏ trong làng, bạn đã dễ dàng bắt gặp hình ảnh những bó cói được phơi dài trước sân nhà, ven ngõ hay dọc theo lối đi. Tất cả tạo nên một khung cảnh rất riêng, mộc mạc nhưng đầy sức sống, đặc trưng của làng nghề Kim Sơn.
Tại các hộ gia đình, du khách có thể tận mắt quan sát từng công đoạn làm chiếu: từ việc chẻ cói, nhuộm màu cho đến khi người thợ tỉ mỉ đưa từng sợi cói lên khung dệt. Những thao tác tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Tiếng khung dệt đều đặn vang lên giữa không gian yên bình, như một nhịp điệu quen thuộc đã tồn tại qua bao thế hệ.
Không chỉ dừng lại ở việc tham quan, hành trình khám phá nghề làm chiếu cói còn giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống và văn hóa của người dân địa phương. Nhiều gia đình vẫn giữ gìn khung dệt truyền thống, sẵn sàng chia sẻ những câu chuyện về nghề, về cách họ gắn bó và gìn giữ giá trị này qua thời gian. Chính sự chân thành và giản dị ấy đã tạo nên một trải nghiệm gần gũi, khác biệt so với những điểm du lịch thông thường.
Kết thúc chuyến tham quan, du khách cũng có thể lựa chọn mua các sản phẩm từ cói như chiếu, túi xách hay đồ thủ công mỹ nghệ để làm quà. Không chỉ mang tính sử dụng cao, những món quà này còn chứa đựng giá trị văn hóa và dấu ấn của làng nghề truyền thống như một cách để lưu giữ kỷ niệm về chuyến đi đầy ý nghĩa tại Kim Sơn.
Những sản phẩm chiếu thủ công được làm từ đôi bàn tay khéo léo của người Kim Sơn. (Nguồn: Sưu tầm)
Sau khi tham quan và tìm hiểu về nghề làm chiếu cói – một nét văn hóa truyền thống đặc trưng của Ninh Bình, du khách hoàn toàn có thể tiếp tục hành trình khám phá những điểm đến nổi tiếng khác để chuyến đi thêm phần trọn vẹn. Vùng đất Cố đô không chỉ hấp dẫn bởi làng nghề lâu đời mà còn sở hữu hệ thống danh thắng thiên nhiên và di tích lịch sử đặc sắc, đủ để bạn dành thêm thời gian trải nghiệm.
Nổi bật trong số đó là Tràng An quần thể danh thắng được UNESCO công nhận, nơi hội tụ vẻ đẹp hùng vĩ của núi đá vôi, sông nước và hệ thống hang động kỳ ảo. Bên cạnh đó, Tam Cốc - Bích Động lại mang đến một không gian nên thơ với những cánh đồng lúa trải dài và dòng sông uốn lượn mềm mại giữa núi non. Nếu yêu thích những góc nhìn từ trên cao, Hang Múa sẽ là điểm dừng chân lý tưởng để chiêm ngưỡng toàn cảnh thiên nhiên rộng lớn của vùng đất này.
Không chỉ có cảnh đẹp, Ninh Bình còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử quan trọng. Du khách có thể ghé thăm Cố đô Hoa Lư để tìm hiểu về triều đại Đinh - Lê và những dấu ấn vàng son trong lịch sử dân tộc. Ngoài ra, nếu muốn trải nghiệm một không gian hiện đại hơn, bạn có thể dạo chơi tại Quảng trường Thời Đại - điểm check-in mới với không gian rộng rãi, đặc biệt nổi bật với các màn trình diễn nhạc nước ấn tượng vào buổi tối.
Sự kết hợp giữa làng nghề truyền thống và các điểm tham quan nổi tiếng sẽ giúp hành trình khám phá Ninh Bình trở nên đa dạng và giàu cảm xúc hơn. Từ những giá trị văn hóa lâu đời đến cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, mỗi điểm dừng chân đều góp phần tạo nên một chuyến đi đáng nhớ, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách.
Màn trình diễn nhạc nước sôi động tại quảng trường Thời Đại. (Nguồn: Sưu tầm)
Trải qua hơn hai thế kỷ gìn giữ và phát triển, nghề làm chiếu cói Ninh Bình không chỉ tạo nên những sản phẩm thủ công bền đẹp mà còn phản ánh nét văn hóa đặc trưng của vùng đất ven biển Kim Sơn. Từ những cánh đồng cói xanh mướt đến đôi bàn tay khéo léo của người thợ làng nghề, mỗi tấm chiếu đều chứa đựng sự cần cù và kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Nếu có dịp ghé thăm vùng đất Cố đô, du khách đừng quên dành thời gian tìm hiểu nghề làm chiếu cói Ninh Bình để cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của một làng nghề truyền thống và mang về những món quà mang đậm dấu ấn địa phương.